Jak powinna wyglądać diagnostyka ADHD u dorosłych, wykonana przez psychiatrę?

Wniosek w skrócie

Dobra diagnostyka ADHD u dorosłych nie polega na „wypełnieniu testu” ani na krótkiej rozmowie o tym, że ktoś się rozprasza. Powinna być pełną oceną kliniczną przeprowadzoną przez psychiatrę lub innego odpowiednio przygotowanego specjalistę, obejmującą objawy obecne dziś, objawy z dzieciństwa, wpływ trudności na życie, diagnostykę różnicową oraz ocenę chorób współistniejących. Kwestionariusze mogą pomóc, ale nie zastępują diagnozy. Teleporada może być właściwą formą diagnostyki, pod warunkiem że odbywa się w formie wideokonsultacji, pozwala na dokładny wywiad, ocenę stanu psychicznego, zebranie dokumentów i — jeśli pacjent wyrazi zgodę — informacji od bliskich.

Na mojej stronie można znaleźć też więcej materiałów dotyczących ADHD.

ADHD u dorosłych: dlaczego diagnoza bywa trudna?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że jego początki sięgają dzieciństwa, nawet jeśli rozpoznanie zostaje postawione dopiero w wieku dorosłym. U dorosłych obraz ADHD często wygląda inaczej niż u dzieci. Zamiast biegania po klasie może pojawić się wewnętrzny niepokój, trudność z odpoczywaniem, przeskakiwanie między zadaniami, impulsywne decyzje, odkładanie spraw na ostatnią chwilę, problemy z organizacją, niestabilność emocjonalna lub szybkie przeciążanie się obowiązkami.

To właśnie dlatego diagnoza wymaga doświadczenia. Objawy przypominające ADHD mogą występować również w depresji, zaburzeniach lękowych, chorobie afektywnej dwubiegunowej, PTSD, zaburzeniach snu, uzależnieniach, zaburzeniach osobowości, spektrum autyzmu, chorobach somatycznych, a także w przewlekłym stresie i wypaleniu. Zadaniem psychiatry nie jest więc jedynie odpowiedź na pytanie „czy są objawy ADHD?”, ale także: „czy te objawy najlepiej tłumaczy ADHD, czy coś innego?”.

Pierwszy etap: dokładny wywiad, nie szybki test

Diagnostyka powinna zacząć się od rozmowy o tym, z jakiego powodu pacjent zgłasza się po pomoc. Psychiatra pyta zwykle o trudności z koncentracją, organizacją, kończeniem zadań, impulsywnością, nadmierną aktywnością, regulacją emocji, relacjami, nauką, pracą, finansami, snem i codziennymi obowiązkami.

Ważne jest nie tylko to, czy objaw występuje, ale jak często, od kiedy, w jakich sytuacjach i jak bardzo przeszkadza w życiu. Sama cecha, np. roztargnienie, nie oznacza jeszcze zaburzenia. Klinicznie istotny objaw to taki, który jest wyraźnie nasilony w porównaniu z większością osób w podobnym wieku i prowadzi do realnych konsekwencji: problemów w pracy, na studiach, w relacjach, w organizacji życia lub w poczuciu własnej skuteczności.

Objawy muszą być obecne od dzieciństwa

Jednym z najważniejszych elementów diagnozy ADHD u dorosłych jest ustalenie, czy trudności były obecne już w dzieciństwie. Według kryteriów DSM-5 część objawów powinna występować przed 12. rokiem życia. Nie oznacza to, że pacjent musi pamiętać każdy szczegół z pierwszych klas szkoły podstawowej. Często wystarczające są spójne wspomnienia z późniejszego dzieciństwa, relacje rodziców lub rodzeństwa, stare świadectwa, opinie szkolne, informacje o trudnościach z nauką, zachowaniem, organizacją, zapominaniem, impulsywnością albo częstym „niewykorzystywaniem potencjału”.

Jeśli pacjent nie ma dostępu do dokumentów ani bliskich osób, diagnoza nadal może być możliwa, ale wymaga szczególnie starannego wywiadu retrospektywnego. Lekarz powinien wtedy jasno ocenić, na ile dostępne informacje są wystarczające.

DIVA-5 i kwestionariusze: pomocne, ale nie rozstrzygające

W diagnostyce dorosłych często wykorzystuje się narzędzia przesiewowe, np. ASRS, oraz ustrukturyzowane wywiady, takie jak DIVA-5. DIVA-5 porządkuje rozmowę według objawów nieuwagi oraz nadruchliwości/impulsywności, osobno dla dzieciństwa i dorosłości. Pomaga też ocenić wiek początku objawów i ich wpływ na różne obszary życia.

Warto jednak podkreślić: kwestionariusz nie „daje diagnozy”. Wynik dodatni w teście przesiewowym oznacza, że warto przeprowadzić pełną ocenę, a nie że pacjent na pewno ma ADHD. Z kolei wynik niski nie zawsze wyklucza ADHD, zwłaszcza u osób, które przez lata wypracowały strategie kompensacyjne, funkcjonowały w bardzo uporządkowanym środowisku albo mają obraz z przewagą nieuwagi.

Diagnostyka różnicowa: co może przypominać ADHD?

Rzetelna diagnoza powinna obejmować ocenę innych zaburzeń psychicznych i somatycznych. Depresja może powodować spowolnienie, problemy z koncentracją i odkładanie spraw. Zaburzenia lękowe mogą sprawiać, że uwaga stale „ucieka” w stronę zamartwiania się. Choroba afektywna dwubiegunowa może wiązać się z okresową impulsywnością, wielomównością i nadmiarem energii. PTSD może powodować pobudzenie, drażliwość i trudności poznawcze. Zaburzenia snu, bezdech senny, niedoczynność lub nadczynność tarczycy, używanie substancji psychoaktywnych czy niektóre leki również mogą wpływać na uwagę i poziom energii.

Dlatego psychiatra powinien zapytać o nastrój, lęk, sen, traumę, używki, objawy psychotyczne, epizody manii lub hipomanii, zaburzenia odżywiania, historię leczenia, choroby somatyczne i przyjmowane leki. Czasem potrzebne są badania dodatkowe lub konsultacje, nie po to, by „udowodnić ADHD”, ale by nie przeoczyć innych przyczyn objawów.

Ocena funkcjonowania jest równie ważna jak lista objawów

ADHD rozpoznaje się wtedy, gdy objawy powodują istotne trudności w życiu. Psychiatra powinien więc zapytać nie tylko o samą koncentrację, ale o konsekwencje: nieoddane projekty, chaos w dokumentach, spóźnienia, konflikty, impulsywne wydatki, trudności w utrzymaniu pracy, problemy akademickie, przeciążenie obowiązkami domowymi, zapominanie o terminach, trudności w prowadzeniu rozmów czy poczucie ciągłego nadrabiania zaległości.

Ważne jest też, czy trudności występują w więcej niż jednym kontekście — na przykład zarówno w pracy, jak i w domu albo w relacjach. Jeśli problem pojawia się wyłącznie w jednej sytuacji, psychiatra powinien szczególnie uważnie rozważyć czynniki środowiskowe, stres, konflikt, przeciążenie lub inne zaburzenia.

Czy diagnozę ADHD można postawić przez teleporadę?

Tak, diagnostyka ADHD u dorosłych może być przeprowadzona zdalnie, ale nie powinna być uproszczona. Najlepszą formą jest wideokonsultacja, a nie sama rozmowa telefoniczna czy wymiana ankiet. Lekarz musi mieć możliwość przeprowadzenia pełnego wywiadu, obserwacji pacjenta, dopytania o konkretne przykłady i oceny stanu psychicznego.

Teleporada może obejmować kilka etapów: wcześniejsze wypełnienie kwestionariuszy, przesłanie dokumentacji, zebranie wywiadu rozwojowego, rozmowę z pacjentem, ewentualnie rozmowę z osobą bliską za zgodą pacjenta, omówienie diagnozy oraz planu dalszego postępowania. W niektórych sytuacjach potrzebna może być wizyta stacjonarna, np. gdy obraz kliniczny jest niejasny, występuje wysokie ryzyko samobójcze, aktywne uzależnienie, objawy psychotyczne, znaczna niestabilność nastroju albo gdy przed leczeniem farmakologicznym trzeba uzupełnić pomiary ciśnienia, tętna, masy ciała czy dokumentację somatyczną.

Teleporada jest więc narzędziem, a nie drogą na skróty. Może zwiększać dostępność diagnostyki, szczególnie dla osób z trudnościami organizacyjnymi, mieszkających daleko od specjalistów albo przeciążonych codziennymi obowiązkami. Warunkiem jest jednak zachowanie standardu klinicznego.

Co pacjent może przygotować przed wizytą?

Przed konsultacją warto spisać przykłady trudności z dorosłości i dzieciństwa. Pomocne mogą być świadectwa szkolne, opinie nauczycieli, dokumentacja z poradni psychologiczno-pedagogicznej, wcześniejsze diagnozy, lista przyjmowanych leków, informacje o chorobach somatycznych i historia dotychczasowego leczenia psychiatrycznego lub psychoterapii. Warto też zapytać rodzica, rodzeństwo albo partnera o ich obserwacje — nie po to, by „przekonać lekarza”, ale by zwiększyć dokładność obrazu klinicznego.

Dobra diagnoza kończy się omówieniem, a nie samą etykietą

Po zakończeniu diagnostyki pacjent powinien otrzymać jasną informację: czy kryteria ADHD są spełnione, jaki jest obraz kliniczny, jakie zaburzenia współistnieją, co może nasilać objawy i jakie są opcje pomocy. Czasem diagnoza brzmi: „ADHD jest prawdopodobne i spełnia kryteria”. Czasem: „występują cechy ADHD, ale pełne kryteria nie są spełnione”. A czasem: „objawy lepiej wyjaśnia inne zaburzenie”. Każda z tych odpowiedzi może być pomocna, jeśli wynika z rzetelnej oceny.

Dobrze wykonana diagnostyka ADHD u dorosłych nie sprowadza człowieka do rozpoznania. Przeciwnie — pomaga uporządkować historię życia, odróżnić objawy od charakteru, nazwać realne trudności i zaplanować leczenie, które może obejmować psychoedukację, modyfikacje środowiskowe, psychoterapię ukierunkowaną na funkcje wykonawcze, leczenie chorób współistniejących oraz — gdy są wskazania i brak przeciwwskazań — farmakoterapię.

Źródła

1. NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. NICE guideline NG87. 2018, aktualizacje i przegląd 2025.
2. Gondek TM i wsp. Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD – 2024 r. Psychiatria Spersonalizowana, 2024.
3. Adamou M. i wsp. The adult ADHD assessment quality assurance standard. Frontiers in Psychiatry, 2024.
4. Faraone SV i wsp. Attention-deficit/hyperactivity disorder. Nature Reviews Disease Primers, 2024.
5. Faraone SV i wsp. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2021.
6. Kooij JJS, Francken MH, Bron TI, Wynchank D. DIVA-5: Diagnostic Interview for ADHD in Adults, wersja zgodna z DSM-5; polska adaptacja.
7. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM-5 / DSM-5-TR.